Przemoc w rodzinie jest niezwykle trudnym doświadczeniem, które może dotknąć każdą osobę, bez względu na płeć, wiek czy wykształcenie. Co ważne, żyjąc w określonym systemie rodzinnym, nie zawsze łatwo ją rozpoznać – zwłaszcza wtedy, gdy trwa przez długi czas i stopniowo staje się częścią codzienności. Jak rozpoznać moment, w którym trudna relacja przestaje być tylko źródłem cierpienia, a staje się przemocą?
Czym jest przemoc domowa?
Przemoc domowa to zjawisko polegające na jednorazowym lub powtarzającym się działaniu albo zaniechaniu działania wobec osoby bliskiej, które charakteryzuje się kilkoma istotnymi cechami.
Pierwszą z nich jest intencjonalność. Oznacza to, że sprawca podejmuje określone działania świadomie, chcąc osiągnąć konkretny cel. Zdarza się, że tłumaczy swoje zachowanie „dobrymi intencjami”, na przykład chęcią wychowania dziecka na „porządnego człowieka”. Nie zmienia to jednak faktu, że sposób działania może być przemocowy.
Kolejną cechą przemocy domowej jest wykorzystywanie przewagi. Może to być przewaga fizyczna, na przykład między rodzicem a dzieckiem, ale także przewaga psychiczna, emocjonalna, ekonomiczna czy związana z pozycją w relacji. Przykładem może być ujawnianie szczegółów prywatnej rozmowy po to, by wywrzeć presję, zawstydzić lub podporządkować drugą osobę.
Przemoc wiąże się również z tym, że osoba, która ją stosuje, powoduje cierpienie oraz szkody psychiczne i fizyczne. Skutki takich działań mogą być widoczne od razu, ale mogą też narastać stopniowo i przez długi czas pozostawać trudne do nazwania.
Ostatnim ważnym elementem jest naruszanie praw i dóbr osobistych osoby bliskiej. Oznacza to przekraczanie jej granic, odbieranie poczucia bezpieczeństwa, godności, szacunku czy prawa do decydowania o sobie.
Definicja i rodzaje przemocy
Dlaczego tak trudno jest rozpoznać przemoc?
Kiedy jesteśmy z kimś w bliskiej relacji, często bardzo trudno dopuścić do siebie myśl, że ta osoba mogłaby stosować przemoc lub dążyć do osiągnięcia swoich celów poprzez wyrządzanie krzywdy. Gdy w związku pojawiają się kłótnie czy napięcia, próbujemy tłumaczyć sobie, że to naturalne i że podobne sytuacje zdarzają się w każdej relacji. Warto jednak pamiętać, że przedłużający się i narastający konflikt może z czasem przekształcić się w przemoc. Zdarza się, że w trakcie kłótni ktoś, próbując za wszelką cenę postawić na swoim, zaczyna szarpać drugą osobę, grozić jej lub szantażować, na przykład ujawnieniem sekretów czy ograniczeniem wsparcia finansowego. To, jak konflikt zaczyna przeradzać się w przemoc, może wyglądać bardzo różnie – i właśnie dlatego tak łatwo ten moment przeoczyć.
Przemoc jest zjawiskiem bardzo wikłającym i często trudym do rozpoznania, szczególnie, dla osób, które jej doświadczają. Nierzadko bywa, że nie mogą one uwierzyć, że to spotkało właśnie je. A przemoc można spotkać każdego z nas. – mówi Alicja Niewęgłowska, psychoterapeutka i certyfikowana specjalista w obszarze przeciwdziałania przemocy domowej.
Zdarza się, że pierwsze sygnały przemocy są trudne do uchwycenia. To, co w rzeczywistości jest kontrolą – na przykład wypytywanie o godziny powrotu z pracy czy wpływanie na to, z kim spędzamy czas – może początkowo wydawać się troską. Czasem tylko intuicja podpowiada nam, że coś jest nie w porządku, a niekiedy jeszcze szybciej reaguje nasze ciało. Warto wtedy zatrzymać się przy tym, może porozmawiać z bliską osobą lub umówić się do terapeuty i skorzystać z pomocy osoby, która może popatrzeć na niepokojące sygnały i pomoże zrozumieć, co się dzieje.
Rodzaje przemocy w rodzinie
Rozróżniamy kilka rodzajów przemocy, których możemy doświadczać w relacjach rodzinnych. Nie zawsze przybierają one oczywistą formę – przemoc nie musi oznaczać wyłącznie agresji fizycznej. Może przejawiać się także w słowach, kontroli, poniżaniu, wzbudzaniu lęku czy odbieraniu poczucia bezpieczeństwa. Właśnie dlatego tak ważne jest, by lepiej rozumieć, jakie zachowania przekraczają granice i mogą być formą przemocy domowej.
Przemoc fizyczna
To wszelkiego rodzaju naruszanie nietykalności cielesnej. To może być bicie, szarpanie, kopanie czy przytrzymanie.
Przemoc psychiczna i techniki manipulacji
Przemoc psychiczna jest często najtrudniejsza do rozpoznania. Przykładami tego rodzaju zachowań może być krytykowanie, zastraszanie, obrażanie, wyśmiewanie czy szantaż, ale nie tylko. Bardzo często osoba stosująca przemoc psychiczną manipuluje, zmienia opis jakiegoś wydarzenia, a kiedy zwraca jej się uwagę na to, że było inaczej odpowiada np. „ja pamiętam to inaczej” albo „wydawało ci się, że tak było”. Z kolei w towarzystwie innych ludzi, udaje, że wszystko jest ok, ale i tak potrafi wypowiadać się w taki sposób, że tylko osoba, która doznaje przemocy rozumie, że to jest manipulacja.
Kwestionowanie pamięci osoby, która doznaje przemocy, jej zdrowego rozsądku czy oceny danej sytuacji jest gaslightingiem. Doświadczenia tego rodzaju manipulacji powoduje brak wiary w swoje odczucia.
W przypadku przemocy psychicznej, osoby, które jej doznają mają przekonanie, że nikt im nie uwierzy, że jak „nie ma śladów” to nie ma o czym rozmawiać. Jednak przemoc psychiczna zostawia ślady – nie są nimi siniaki, ale m.in. niskie poczucie własnej wartości, obniżony nastrój, depresja, lęk czy wręcz myśli samobójcze.
Przemoc psychiczna ma wiele różnych form, będzie nią także wzbudzanie poczucia winy, ale również ignorowanie czy uporczywe milczenie.
Jest to najczęściej spotykany rodzaj przemocy, bardzo uciążliwy i trudny do uchwycenia.
Przemoc seksualna i jej skutki
Przemoc seksualna narusza sferę seksualną czy intymną drugiej osoby. Może mieć formę zmuszania do do zbliżeń czy kontynuowania ich wbrew woli drugiej osoby. Może to być również komentowanie ciała drugiego człowieka, jego upodobań seksualnych. Przemoc seksualna to nie tylko przemoc fizyczna czyli wykorzystywanie przewagi fizycznej, to także szantażowanie czy manipulacja.
Ten rodzaj przemocy to również zmuszanie kogoś do oglądania pornografii, fotografowanie czy filmowanie drugiej osoby, a taże groźby dotyczące ujawnienia tych materiałów.
Przemoc ekonomiczna i kontrola finansowa
O przemocy ekonomicznej będziemy mówić wtedy, kiedy będzie dochodziło do naruszeń dotyczący własności czy kwestii finansowych. Np. jedna osoba w związku nie dokłada się do kosztów prowadzenia wspólnego gospodarstwa, dysponuje własnością innej osoby i sprzedaje ją lub używa bez zgody. Kiedy mówi się o przemocy ekonomicznej najczęściej kojarzy nam się sytuacja, w której jedna osoba „wydziela” pieniądze drugiej lub uzależnia dokładanie się do domowego budżetu od posłuszeństwa. Przemoc ekonomiczna może jednak przybierać także inny charakter, np.:
- zaciąganie kredytów lub zmuszanie do podpisania umów kredytowych;
- zabranianie korzystania z pomieszczeń w domu np. z kuchni czy łazienki:
- bardzo szczegółowe rozliczanie wydatków;
- uniemożliwienie drugiej osobie podjęcia pracy zarobkowej.
Przemoc cyfrowa i cyberprzemoc
Przemoc cyfrowa, zwana cyberprzemocą polega na umyślnym krzywdzeniu innej osoby, w przestrzeni świata cyfrowego. Może mieć charakter jednorazowy, ale często przyjmuje formę powtarzalnych działań, które prowadzą do upokorzenia, wykluczenia lub zastraszenia. Spotykane formy to m.in. hejt i obraźliwe komentarze w mediach społecznościowych, publikowanie zdjęć czy materiałów wideo bez zgody osoby, która na nich jest. To jest także rozpowszechnianie kompromitujących plotek czy informacji w internecie, szantażowanie i groźby opublikowania prywatnych rozmów, czy nękanie wiadomościami. Ten rodzaj przemocy często dotyka młodych osób i może polegać również na wykluczenia z chatów klasowych czy innych grup on-line.
Dla młodych osób internet jest ważną przestrzenią budowania relacji i tożsamości, dlatego doświadczenie odrzucenia, ośmieszenia czy publicznego upokorzenia w sieci może być bardzo bolesne.
Więcej na temat hejtu można przeczytać tutaj: https://www.domnaglowie.pl/hejt-w-szkole-jak-rozmawiac-z-dzieckiem-i-uczyc-je-reagowac/.
Zaniedbanie jako forma przemocy
Kiedy myślimy o przemocy wobec dziecka, często wyobrażamy sobie działania aktywne – krzyk, uderzenie czy upokarzanie. Tymczasem przemoc może przyjmować także formę zaniechania. Taką formą jest zaniedbanie. Zaniedbanie polega na długotrwałym niezaspokajaniu podstawowych potrzeb dziecka przez osoby, które są za nie odpowiedzialne. Może dotyczyć zarówno potrzeb fizycznych, jak i emocjonalnych czy rozwojowych.
Zaniedbanie, podobnie jak przemoc psychiczna często jest mniej widoczne z zewnątrz. Ważną rolę w rozpoznawaniu zaniedbania wobec dzieci pełnią opiekunowie np. nauczyciele, wychowawcy szkoleni, przedszkolni czy opiekunowie w żłobku. To oni mogą pierwsi zauważyć pierwsze oznaki zaniedbania np. ubranie niedostosowane do warunków atmosferycznych, brak drugiego śniadania czy też objawy zaniedbania emocjonalnego np. dziecko może przeżywać silne emocje, nie zawsze adekwatne do sytuacji w której się znajduje.
Zaniedbanie może również dotykać osoby starsze, które często z wiekiem stają się zależne od swoich dzieci. W ich sytuacji może wyglądać to w ten sposób, że mogą nie mieć dostępu do odpowiedniej pomocy, wizyt lekarskich czy mają niepodawane leki.
Syndrom wyuczonej bezradności
W kontekście przemocy domowej warto wspomnieć także o syndromie wyuczonej bezradności. To stan, w którym po długotrwałym doświadczaniu braku wpływu osoba zaczyna wierzyć, że i tak nic nie może zmienić. Z czasem może to utrudniać rozpoznanie przemocy, szukanie pomocy i podejmowanie decyzji o ochronie siebie. Szerzej o tym mechanizmie piszemy w osobnym artykule o wyuczonej bezradności.
Osoby zaangażowane w przemoc domową
Przemoc jest zjawiskiem demokratycznym i może dotknąć każdego, bez względu na wiek, płeć, pochodzenie, zarobki czy wykształcenie. Warto o tym pamiętać, bo często, kiedy słyszymy hasło „przemoc domowa”, to wyobrażamy sobie tzw. „patologiczne rodziny”, w których przemoc występuje np. poprzez nadużywanie alkoholu. Jednak nie jest to zgodne z prawdą. Przemoc dotyka zarówno osób żyjących w rodzinach zmagających się z wieloma trudnościami, jak i tych funkcjonujących w środowiskach postrzeganych jako stabilne, dobrze sytuowane i „bezproblemowe”.
Osoba stosująca przemoc i jej cechy
Istnieje wiele mitów na temat tego, jaka jest osoba stosująca przemoc, na przykład, że jest chora psychicznie czy zawsze agresywna. Nie jest to jednak prawda. Założenie, że ktoś jest chory czy uzależniony i dlatego stosuje przemoc, nie jest wyjaśnieniem.
Osoby, które stosują przemoc, w ten sposób osiągają swoje cele i prawdopodobnie nie potrafią inaczej, a co więcej w swoim przekonaniu mają dobre intencje, np. osoby, które krzywdzą dzieci, zwykle robią to „dla ich dobra”, żeby „wychować” je na porządnego człowieka. Co więcej, tym osobom jest bardzo trudno wziąć za siebie odpowiedzialność i zwykle właśnie „na zewnątrz” szukają przyczyny swojego zachowania.
Warto zwrócić uwagę na to, że osoby stosujące przemoc zwykle krzywdzą bliskich. Na zewnątrz taka osoba może być uznawana za porządną, dobrze wychowaną i taką, która nigdy nie zrobiłaby krzywdy. To właśnie dlatego tak trudno jest rozpoznać przemoc, której nie widać gołym okiem.
Osoba doznająca przemocy i jej doświadczenia
Jedną z trudniejszych rzeczy, która może spotkać osobą dotkniętą przemocą jest to, że otrzymuje informacje, że sama jest sobie winna. Pamiętajmy, że za przemoc zawsze jest odpowiedzialna osoba, która ją stosuje.
Osoby, które doznają przemocy przeżywają osamotnienie, mają poczucie, że nikt im nie uwierzy. Często słyszą także od osoby, która je krzywdzi, że to wszystko przez ich zachowanie, że gdyby były „inne”, to nie doszłoby do awantur czy użycia siły. Tak działają mechanizmy przemocy.
Osoby doświadczające przemocy często są izolowane i nie mają obok siebie nikogo, z kim mogłyby bezpiecznie porozmawiać o swojej sytuacji oraz poszukać pomocy. Bywa też, że przemocy domowej doświadczają osoby, które w dzieciństwie były świadkami podobnych sytuacji lub same doświadczały krzywdy. Jeśli w ich życiu nie pojawił się moment pozwalający zrozumieć i nazwać to, czego doświadczyły, taki sposób funkcjonowania może wydawać się im „normalny”. Wówczas trudniej zauważyć niepokojące sygnały, które mogłyby pomóc w rozpoznaniu przemocy. Sytuacja przemocy jest zazwyczaj bardzo złożona i często trudno z niej wyjść bez wsparcia z zewnątrz oraz pomocy innych osób.
Przemoc wobec dzieci i seniorów
Grupą, która jest szczególnie narażona na przemoc domową są dzieci oraz seniorzy, którzy są zależni od swoich opiekunów.
Przemoc wobec dzieci i jej formy
Krzywdzenie dzieci może odbywać się pod hasłem „dobra dziecka”. Rodzic stosujący przemoc, ma dobre intencje, chce dla swojego dziecka jak najlepiej i próbuje osiągnąć swoje cele właśnie poprzez przekraczanie granic.
Dziecko jest zależne od rodziców – przez wiele lat opiekunowie mają przewagę fizyczną, ekonomiczną i psychiczną. Dziecko nie ma możliwości obrony, jeśli rodzic zdecyduje się wykorzystać ten fakt. Dzieci krzywdzone są w bardzo zawiłej sytuacji: z jednej strony, ktoś bliski robi im coś złego, z drugiej to przecież rodzic, który też okazuje miłość, przytula na dobranoc. Ta komplikacja powoduje olbrzymi konflikt lojalnościowy, a w konsekwencji osamotnienie oraz bardzo dużo lęku. Szczególnie narażone są małe dzieci, który przez pierwsze kilka lat życia, nie mają możliwości porównania jak relacje z rodzicami wyglądają u ich rówieśników. Często dopiero w szkole podstawowej dzieci spędzają czas w domach koleżanek czy kolegów i być może pojawi się w nich jakaś myśl, że u nich czas spędzany z rodzicami wygląda inaczej.
Dlatego tak ważne w życiu dzieci są inne dorosłe osoby – to mogą być nauczyciele, dziadkowie czy rodzice kolegów – którzy mają szansę zauważyć niepokojące sygnały.
Bardzo ważna jest również edukacja, wszelkiego rodzaju warsztaty, spotkania edukacyjne dotyczące przemocy domowej, które mogą przekazać dzieciom wiedzę, a także informacje o tym gdzie i jak szukać pomocy.
Przemoc wobec seniorów i jej przejawy
Seniorzy, podobnie jak dzieci są w grupie wysokiego ryzyka jeśli chodzi o doświadczanie przemocy. Wiąże się to z tym, że z wiekiem, osoba starsza staje się zależna od swoich opieków, często swoich dorosłych dzieci. Przemoc wobec osób starszych może polegać np. na ograniczeniu im dostępu do różnych pomieszczeń w domu, ograniczenie wizyt u lekarza, nie podawania im leków czy też zabieranie emerytury. Seniorzy bardzo często żyją w izolacji, bywa, że bez znajomych czy przyjaciół, dlatego mogą nie mieć możliwości z nikim porozmawiać o swojej sytuacji.
Czynniki ryzyka i społeczne normy
Przemoc w rodzinie rzadko pojawia się nagle i bez kontekstu. Zazwyczaj jest wynikiem wielu nakładających się na siebie czynników. Warto pamiętać, że czynniki ryzyka nie są tym samym co przyczyny.
Uzależnienie i nadużywanie alkoholu
Jednym z czynników ryzyka występowania przemocy domowej może być nadużywanie alkoholu lub innych substancji psychoaktywnych przez osoby, które krzywdzą. Alkohol nie jest bezpośrednią przyczyną przemocy, ale może znacząco zwiększać ryzyko jej wystąpienia, ponieważ obniża kontrolę nad zachowaniem, nasila impulsywność, utrudnia regulowanie emocji, może zwiększać skłonność do reagowania agresją.
W rodzinach, w których pojawia się uzależnienie, często dochodzi również do innych trudności: np. przeciążenia jednego z opiekunów, zaniedbania potrzeb dzieci czy chronicznego napięcia w relacjach.
Normy społeczne i kulturowe
Normy społeczne i przekonania obecne w kulturze mogą przyczyniać się do stosowania przemocy, a także utrudnia wyjście z sytuacji. W wielu społeczeństwach funkcjonowały i nadal funcjonują przekonania takie jak:
- sprawy rodzinne powinny pozostać w domu,
- klaps to nie przemoc,
- dzieci trzeba wychowywać twardą ręką,
- nie ma śladów, więc nie ma przemocy.
Takie przekonania mogą sprawiać, że przemoc bywa usprawiedliwiana, bagatelizowana albo niewidoczna. Mogą one też utrudniać osobom doświadczającym przemocy szukanie pomocy – pojawia się wstyd, poczucie winy lub przekonanie, że „tak po prostu bywa”.
Zmiana społecznych norm jest procesem powolnym, ale bardzo ważnym. Relacje w rodzinie powinny opierać się na szacunku, bezpieczeństwie i dialogu, a nie na dominacji i strachu.
Wsparcie i pomoc dla ofiar przemocy
Wyjście z sytuacji przemocy jest bardzo trudne i wymaga pomocy osób z zewnątrz. Czasem to może być ktoś z rodziny, przyjaciół czy sąsiad. A czasem to będzie przedstawiciel służb, np. pracownik socjalny czy policjant. Ważne jest, aby osoby, które są świadkami przemocy nie odwracały od niej wzroku.
Niebieska Linia i inne organizacje pomocowe
Gdzie szukać pomocy w sytuacji, kiedy my lub ktoś z naszych bliskich doznaje przemocy? Można zacząć od kontaktu z lokalnym Ośrodkiem Pomocy Społecznej, komisariatem Policji czy Ośrodkiem Interwencji Kryzysowej. Wskazówki o tym, gdzie szukać pomocy lokalnie można również uzyskać dzwoniąc kontaktując się m.in. z:
- Ogólnopolskim Pogotowiem”Niebieska Linia”: tel. 800 120 002
- Niebieska linia IPZ: Całodobowa poradnia telefoniczna: tel. 116 123 lub 22 668 70 00,
- Fundacja Dajemy Dzieciom Siłę: Telefon zaufania dla dzieci i młodzieży: tel. 116111.
- Fundacja Starsi, telefon dla osób starszych doświadczających przemocy: tel. 573 375 505.
Procedura Niebieskie Karty
Jednym z narzędzi, które są pomocne i używane w przeciwdziałaniu przemocy domowej jest procedura „Niebieskie karty”. Jest to działanie interwencyjne, którego celem jest zatrzymanie przemocy i zapewnienie bezpieczeństwa osobom, które jaj doświadczają. Procedura „Niebieskie karty” jest uruchamiana dla osób uwikłanych w przemoc domową. Nie jest zatem otwierana tylko dla osób, które stosują przemoc. W ramach procedury osoba, która doświadcza przemocy, może uzyskać pomoc. Działaniami objęte są także osoby, które stosują przemoc, zdarza się, że otrzymują nakaz opuszczenia mieszkania i zakaz zbliżania się do niego.
Jak reagować i przeciwdziałać przemocy
Rola świadka przemocy jest bardzo wymagająca – często, będąc w niej, możemy doświadczać różnych nieprzyjemnych uczuć. Możemy się obawiać, że osoba, która krzywdzi, będzie się na nas mściła, jeśli zareagujemy. Czasem osoba doznająca przemocy mówi wprost, że nie chce pomocy. To, co jest bardzo ważne, to to, aby jako świadek przemocy nie być samemu, warto poszukać sojuszników. Można porozmawiać z kimś bliskim, podzielić się swoimi obserwacjami ze znajomymi lub/i zadzwonić pod jeden z numerów pomocowych, aby uzyskać wskazówki do dalszych kroków i wsparcie.
Sygnały alarmowe i jak je rozpoznać
Zjawisko przemocy domowej często jest porównywane do metafory gotującej się żaby. W znanej opowieści żaba wrzucona do wrzątku natychmiast wyskakuje z garnka, natomiast żaba umieszczona w chłodnej wodzie, która jest bardzo powoli podgrzewana, nie reaguje na rosnącą temperaturę i pozostaje w środku.
Ta metafora dobrze oddaje dynamikę wielu relacji przemocowych. Przemoc bardzo rzadko zaczyna się od działań jednoznacznie brutalnych czy skrajnych. Na początku mogą pojawiać się drobne sygnały: podnoszenie głosu, krytyczne uwagi, kontrolowanie, ośmieszanie czy wywieranie presji. Z czasem zachowania te mogą się nasilać i pojawiać coraz częściej.
Zmiany zachodzą stopniowo, osoba doświadczająca przemocy może przyzwyczajać się do przekraczania jej kolejnych granic i znajdować na nie wytłumaczenie, np. że jest to stres w pracy, kłopoty ze zdrowiem czy alkohol.
Dlatego tak ważne jest zwracanie uwagi na sygnały pogarszania się relacji oraz możliwość rozmowy o nich z kimś z zewnątrz – zaufaną osobą, specjalistą lub instytucją pomocową. Czasem to właśnie spojrzenie psychoterapeuty, czy koleżanki mogą pokazać nam, że dane zachowanie to już tzw. „czerwona flaga”.
Gdzie szukać pomocy i wsparcia
Doświadczanie przemocy domowej bardzo często wiąże się z lękiem, poczuciem zagubienia, wstydem i osamotnieniem. W takiej sytuacji szczególnie ważne jest, by nie zostawać z tym samemu. Pomoc może zaczynać się od rozmowy z psychologiem lub psychoterapeutą – w bezpiecznej, spokojnej przestrzeni, w której można nazwać to, czego się doświadcza, lepiej zrozumieć swoją sytuację i poszukać kolejnych kroków. W Ośrodku Moje Miejsce dostępne są różne formy wsparcia psychologicznego, w tym psychoterapia indywidualna, a zespół pracuje w atmosferze akceptacji, zrozumienia i dyskrecji.
Psychoterapia indywidualna może być pomocna wtedy, gdy trudno uporządkować własne emocje, odzyskać poczucie sprawczości, rozpoznać granice lub podjąć decyzję, co dalej. To przestrzeń, w której można przyjrzeć się swoim doświadczeniom bez oceniania i z odpowiednim wsparciem. Ośrodek Moje Miejsce oferuje psychoterapię indywidualną w centrum Warszawy, a kontakt z zespołem możliwy jest także przez formularz kontaktowy lub telefoniczny.
Jeśli czujesz, że dzieje się coś, co przekracza Twoje granice, nie musisz najpierw mieć pewności ani „wystarczającego powodu”, żeby szukać pomocy. Czasem pierwszy krok polega po prostu na tym, by opowiedzieć komuś o swojej sytuacji. To właśnie od takiej rozmowy może zacząć się odzyskiwanie bezpieczeństwa i wpływu na własne życie.
Jeśli potrzebujesz wsparcia, skontaktuj się z zespołem Ośrodka Moje Miejsce i umów pierwsze spotkanie. Bezpieczna rozmowa może być początkiem ważnej zmiany.
Autorka tekstu:
